|
Maak uw
keuze:
|
Protestantse Gemeente
te Hellendoorn:
artikelen van
dominee Wassenaar
|
door dr. J.D.Th. Wassenaar Op de afbeelding hieronder ziet u vier geschilderde schijnribben in de koortravee van de uit de dertiende eeuw daterende hervormde kerk van Norg. Ze komen samen in een geschilderd rozet rond de sluitring. Daarnaast zijn er vier rondstaafribben, die elkaar bij de sluitring ontmoeten. Binnen die sluitring is een duif geschilderd met daaromheen als randschrift: ‘VENI SANCTE SPIRITUS DIVI DON[I ORIGO].’ Dat betekent: ‘Kom, Heilige Geest, oorsprong van de goddelijke gave.’
De verbinding tussen de duif en de Heilige Geest gaat terug op het verhaal over Jezus’ doop in de Jordaan (Matteüs 3: 16, Marcus 1: 10, Lucas 3: 22 en Johannes 1: 32). Matteüs 3: 16 luidt: ‘Terstond nadat Jezus gedoopt was, steeg Hij op uit het water. En zie, de hemelen openden zich, en hij zag de Geest Gods nederdalen als een duif en op Hem komen.’ In dit verband wil ik wijzen op een lied waarin om de komst van de Heilige Geest gebeden wordt: ‘Veni Creator Spiritus’. De uitdrukking ‘Schepper Geest’ komt al bij de bisschop en dichter Aurelius Ambrosius (ca. 340-397) voor, maar hij geldt niet als degene die het lied geschreven heeft. Het wordt meestal toegeschreven aan de geleerde en kerkvorst Rabanus Maurus (ca. 776-856). De eerste handschriften dateren evenwel pas uit de tiende eeuw. Aanvankelijk was ‘Veni Creator Spiritus’ een kernlied bij de viering van Pinksteren. Later, sinds de elfde eeuw, werd en wordt het ook bij de ordinatie (= wijding) van priesters en bisschoppen gezongen. Maarten Luther (1483-1546) koos met het oog op de ordinatie voor een ander Pinksterlied uit de kerkelijke liturgie van de middeleeuwen: ‘Veni, Sancte Spiritus’. Het probleem van het auteurschap van die pennenvrucht (oorspronkelijk een antifoon, een vers in een beurtzang) is nooit bevredigend opgelost. De voornaamste kandidaten zijn paus Innocentius III (1198-1216) en Stephen Langton (ca. 1165-1228), aartsbisschop van Canterbury. Luther, die het lied een plaats tussen de preek en de ondervraging waarmee de ordinantie begon, gaf, hechtte grote waarde aan het lied. Ten aanzien van de oorspronkelijke versie merkt hij ergens op, dat de Heilige Geest zelf tekst en melodie gedicteerd moet hebben. Dat weerhield hem er niet van, er vrij mee om te gaan. Hij voegde twee strofen aan de bestaande ene strofe toe. Waar het hem in hoofdzaak op aankwam, heeft hij daarin verwoord, aldus A.C. den Besten: ‘Zonder Gods Woord kan de Heilige Geest om zo te zeggen niets uitrichten, maar anderzijds is de Geest pas in staat, het Woord te maken tot een licht op ons pad.’ J.W. Schulte
Nordholt bood een vertaling van ‘Veni Creator Spiritus’ in
Gezang 237 in het Liedboek voor de kerken, in Gezang 238
gaf hij een vertaling van ‘Veni, Sancte Spiritus’. Gezang 239 is
een andere versie van de eerstgenoemde hymne: een letterlijker
weergave, niet naar het Latijn maar naar Luthers verduitsing.
Gezang 240 is een vertaling van Luthers versie van ‘Veni, Sancte
Spiritus’.
Gezang 237 heeft een plaats gekregen in de orden voor de bevestiging van ambtsdragers in Dienstboek – Een proeve, deel II van de Protestantse Kerk in Nederland. J. Kronenburg pleit ervoor om het zo dicht mogelijk bij het ordinantiegebed en de handoplegging te zingen, ‘omdat daarmee krachtig uitdrukking wordt gegeven aan het samengaan van het gebed van de gemeente en het ambtelijk gebed van de ordinator (= degene die wijdt, bevestigt): ambtsdragers en gemeente bidden gezamenlijk de epiclese (= aanroeping van de Heilige Geest, JDThW) "Kom, Schepper, Geest, daal tot ons neer." Een duidelijker onderstreping van de epiclese als gebed van heel de gemeente is nauwelijks denkbaar. (…) Het gebed van de gemeente op deze plaats in het ordinatieproces is van fundamentele betekenis. Zo ergens, dan blijkt hier dat de kerk niet in staat is zichzelf te continueren, maar dat zij voor de voortgang van de Traditie afhankelijk is van God, die de eeuwen door zijn volk heeft geleid en die beloofd heeft ook nu zijn Geest te zenden, opdat mensen worden toegerust en bemoedigd om zijn werk voort te zetten. Anders gezegd: in haar gebeden spreekt de gemeente uit, dat niet de bisschop (of andere voorganger, JDThW), noch zij zelf, maar God de eigenlijke Ordinator is.’
De 90ste bladzijde uit een gezangboek, met de aanhef van Luthers bewerking van ‘Veni Creator Spiritus’, ‘Komm, Gott Schöpfer, Heiliger Geist’ (Gezang 239).
Uit een opmerkelijke dooppreek door dr. J.D.Th. Wassenaar
Op 5 juni was het honderd jaar geleden, dat prinses Juliana
in de Willemskerk te ’s-Gravenhage gedoopt werd. In deze
bijdrage wijs ik u op een belangrijke passage in de preek die
hofprediker dr. J.H. Gerretsen bij die gelegenheid hield.
Begrafenis Ds. Gerretsen zei: ‘Immers is de doop in den diepsten grond niets anders dan een begrafenis (…) in de oud-christelijke kerk (…) werd de dopeling ondergedompeld in het water. Deze onderdompeling was, zooals Paulus ons leert in het zesde hoofdstuk aan de Romeinen, niet anders dan een begrafenis. De dopeling werd met Christus in Zijnen dood begraven, opdat hij gelijk hij met Christus begraven was, ook wederom met Hem in nieuwigheid des levens zou worden opgewekt (…) De doop is niet alleen besprenging, maar ook een ondergang, een begrafenis. Wij zijn hedenmiddag opgegaan naar het huis des gebeds, om Prinses Juliana te doopen, dat wil naar ons Formulier zeggen, wij zijn opgegaan, om Prinses Juliana te begraven. Maar dan begraven met Christus in Zijnen Dood, opdat zij met Hem begraven, ook met Hem moge worden opgewekt tot een nieuw leven.’ C.F.J. Antonides laat in zijn boek ’Het geluid van een sterke stem’. Dr. Jan Hendrik Gerretsen 1867-1923 weten, dat de preek op de perstribune ‘een uitnemende indruk’ maakte. Hij merkt ook op: ‘Het Koninklijk Hof overigens en de vele aanwezigen hadden de grootste moeite om de zin van Gerretsen’s preek te vatten.’ Feit is, dat het gezichtspunt van ds. Gerretsen toentertijd tamelijk verrassend was.
Wie een doopgesprek bijwoont, zal de invalshoek die ds.
Gerretsen gekozen heeft, niet van de kant van de doopouders
horen. De ‘theologie’ die zij aanhangen, heeft meestal
betrekking op God als Schepper. Ze zijn dankbaar voor het wonder
van het menselijk leven als geschenk van Godswege. Vaak noemen
ze ook nog wel het voornemen tot christelijke opvoeding van het
kind. Vanouds heeft de calvinistische theologie in ons land de
nadruk vaak gelegd op God als Vader, die ‘een eeuwig verbond der
genade’ met ons opricht. Veelal werd daar de gedachte mee
verbonden, dat de doop in plaats van de besnijdenis gekomen zou
zijn. De afgelopen tientallen jaren is sprake van een zekere kentering in de dooptheologie. Er is meer aandacht gekomen voor de gedachte van het sterven en opstaan met Jezus Christus, wat in de Heilige Doop tot uitdrukking gebracht wordt. In het doopformulier dat ik in doopdiensten waarin ik voorga, altijd lees (uit de Liturgische Handreiking, in 1987 door de Commissie Dienstboek van de Hervormde Raad voor de Eredienst aangeboden) staat deze passage: ‘Door de doop zijn wij verbonden met de gekruisigde en opgestane Christus, en in Zijn lichaam, de gemeente ingelijfd. Daarom kan er van de doop gezegd worden:”Dit geheimenis is groot.” Wij zijn verbonden met een verworpen Christus. Zijn dood is onze dood, het gericht over Hem het gericht over ons, zijn verlorenheid onze verlorenheid. Tegelijk is gedoopt zijn tot grote troost en vreugde. De gekruisigde is de Opgestane uit de doden, en zo doet Hij ons delen in zijn leven, in Zijn volbrachte verzoening, in de gemeenschap met de Vader.’ Ook in het Zondvloedgebed dat in doopdiensten vaak gebeden wordt, is sprake van een verwijzing naar het sterven en opstaan met Jezus Christus. Wanneer voor de dopelingen gebeden wordt: ‘(…) wil hen door uw Heilige Geest inlijven in het lichaam van uw Zoon, Jezus Christus onze Heer, opdat ze met Hem begraven mogen worden door de doop, in Zijn dood, en met Hem mogen opstaan tot een nieuw leven in Hem (…)’
Overigens: deze lijn is ook in de formulieren in
Dienstboek – een proeve deel II (Leven – Zegen –
Gemeenschap) van de Protestantse Kerk in Nederland dominant. Wat
dat betreft kan gezegd worden, dat ds. Gerretsen zijn tijd ver
vooruit was!
A.F. Troost dichtte:
Ondergedompeld in de doop
Wie in dit water ondergaat
Die onze dood is doorgegaan
Rivier van Gods lankmoedigheid, (Overgenomen uit HW-Confessioneel.)
Het mirakel van Hellendoorn: de wraak van Antonius door dr. J.D.Th. Wassenaar Inleiding Op vrijdag 23 oktober jl. vond de presentatie van een bijzonder boek plaats. Het betreft het resultaat van een historisch onderzoek naar een uit 1644 daterend pamflet. Daarop is het lied ‘Een wondere en waerachtige geschiedenisse in Sallant binnen Heldern int jaer 1643, den verleden vasten / als ic selve getuyge niet veer van daer woonachtigh / ende verhale aen mijne medebroeders gereformeerden’ afgedrukt. Er worden niet alleen twee melodie-aanduidingen (‘Noch heb ick al mijn leven’ en ‘Het maentjen scheen zo helder’) bij vermeld. Het wordt ook nog door een tegenlied vergezeld. De titel daarvan luidt ‘Een nieuw droevich ende Claegh-liedt van de Catholycken ende insonderheyt van den Pater Guilielmus Lantsheere Jesu-wyt tot Antwerpen over het gemaeckte liedt ende gedane predicatie dat in Sallant tot Hellendoorn van St. Teunis heeft een groot mirakel geschiedt’. In deze pennenvrucht worden de feiten die in het eerste stuk genoemd worden, weerlegd.
In 1940 kwam het document in het bezit van de Vereeniging tot
Beoefening van Overijsselsch Regt en Geschiedenis. Momenteel
ligt het in het Stedelijk Museum te Zwolle. Wat het drukwerkje
gedurende de tussenliggende periode van bijna tweehonderd jaar
heeft beleefd, is onbekend.
Pamflet van het mirakel van Hellendoorn uit 1644 Afschriften Er zijn ook afschriften van het lied bewaard gebleven. Een is te vinden in een uit het derde decennium van de negentiende eeuw daterend notitieboekje van Willem Vrielink, telg uit een rooms-katholiek geslacht in Hellendoorn. Zijn ‘Verhaal van het Merkwaardig Mirakel’, dat in het archief van de rooms-katholieke kerk van Hellendoorn bewaard wordt, is minder krachtig dan het origineel. Het mist het strakke metrum van het stuk uit 1644. Mogelijk heeft dat te maken met het feit dat het lied enige tijd mondeling overgeleverd is en pas later op schrift gesteld is. Hoe dat ook zij: de inhoud ervan is bij Vrielink niet wezenlijk anders dan die van het oorspronkelijke. Er is nog een afschrift te noemen. Onder de titel ‘De schender van het S. Antonius beeld te Hellendoorn gestraft, 1643’ berust het in het Historisch Centrum Overijssel. Het uit 1873 daterende handschrift, vermoedelijk gebaseerd op het afschrift van Vrielink, behoort tot de collectie van J. Hogeman, die van 1871 tot 1879 pastoor aan Den Ham te Vroomshoop was. Hij vermeldt in het geschrift, dat de versie die hij had gekregen, gelijk was aan het verhaal dat hij uit Hellendoorn kende. Een artikel over het mirakel van zijn hand werd nooit gepubliceerd.
Vermeldingen Verder zijn er nog vermeldingen van het mirakel van Hellendoorn in rooms-katholieke literatuur uit de zeventiende eeuw te noemen. Ik attendeer alleen op de eerste bron: het Breve Chronicon van de paters Jezuďeten in Overijssel op het huis Rande, net boven Deventer. (Van daaruit bedienden de paters waarschijnlijk Hellendoorn.) In de in het Latijn gestelde kroniek wordt gesteld, dat er in 1642 een mirakel in Hellendoorn had plaatsgevonden. Pastoor Hogeman vertaalde: ‘In dit jaar wordt te Helderen, een dorp van Salland de koster der kettersche tempel een beschimper van het beeld van den H. Antonius Abt mirakuleus door God gestraft. Deze koster verminkte het beeld, schond het gezicht, nam de arm eraf, doorkliefde het hoofd en ook de rug en doemde het zo tot een romp geworden beeld ter vure. Zijne vrouw die zwanger was, bracht niet veel dagen later een vrucht ter wereld, een romp zonder neus, mond, ogen en zonder de ene arm, het leefde drie dagen en stierf ongedoopt, daar de predikant zei dat men aan zo’n monster het doopsel niet moest toedienen. De predikant werd door een beroerte getroffen en ook wonderlijk in zijn tong gekweld. Deze dingen verzekeren zeer vele getuigen die het met eigen ogen gezien hebben, ook die van het vreemde geloof zijn.’ Zoals gezegd, laat ik de andere bronnen waarin het mirakel vermeld wordt, rusten. Ik geef wel door, dat het verhaal in verschillende varianten voorkomt. Artikelen Meer dan eens is over het mirakel van Hellendoorn geschreven. Zo hebben de kerkhistoricus en directeur van het Nederlands Historisch Instituut te Rome G. Brom (1864-1915) en de rechtsgeleerde en voorzitter van de in de eerste alinea genoemde vereniging G.J. ter Kuile (1871-1954) er elk een bijdrage aan gewijd. Maar geen van allen heeft naar de achtergronden van de liederen gezocht. Drs. Evelyn Ligtenberg, lid van ‘mijn’ gemeente, komt de eer toe, dat ze dat wel gedaan heeft, in De Wraak van Antonius. Het pamflet van het Mirakel van Hellendoorn in historisch perspectief. Overigens ziet de auteur de bijdragen van Hogeman en Brom in het licht van de heropleving van het rooms-katholicisme in de negentiende eeuw. Over Brom vertelt ze, dat hij enkele jaren bij de hoogleraar H.J.A.M. Schaepman, de priester-staatsman, kerkgeschiedenis had gestudeerd, en wel aan het grootseminarie te Rijsenburg. De vader van deze Schaepman was tot begin 1844 burgemeester van Hellendoorn geweest. Of het lied over het mirakel via Schaepman of op een andere wijze in handen van Brom gekomen is, valt niet vast te stellen. In ieder geval paste de herontdekking ervan prima in het kader van de toegenomen waardering in rooms-katholieke kring voor het oude godsdienstige leven, waarbij heiligen en mirakels een belangrijke rol speelden.
Achtergronden Evelyn gaat uitvoerig in op de economische, politieke en religieuze omstandigheden in de zeventiende eeuw in het oosten van de Republiek. Wat de godsdienstige situatie betreft: de Reformatie was er betrekkelijk laat doorgedrongen, terwijl ook een aanzienlijk aantal inwoners van het dorp rooms-katholiek bleef. Overigens: in 1698 kreeg het nabij Hellendoorn gelegen Haarle een eigen ‘statie’, de vaste kern van een rooms-katholieke gemeenschap. In 1812 werd er een in Hellendoorn zelf gevestigd. De Reformatie zag geen kans meteen een einde te maken aan zaken als hekserij en ander bijgeloof. Sterker nog: ook protestanten zagen in allerlei ongewone verschijnselen het ingrijpen van de duivel, terwijl ze er zelf ook meer dan eens de hand in hadden. Bijzondere aandacht vraagt de auteur voor het strafwonder. De oorsprong ervan ligt in de middeleeuwen. Terugkerende elementen zijn: een heiligenbeeld, een schender van dat beeld en de straf die op het schenden volgt. De gevolgen van de straf zijn voor de omgeving van de schender duidelijk zichtbaar en bevatten de waarschuwing om niet met heiligenbeelden te spotten. Evelyn laat weten, dat enkele verhalen uit andere streken van ons land verdacht veel lijken op het mirakel van Hellendoorn. Er is zelfs een beschikbaar, het strafwonder van de heilige Dionysius uit Uithuizen, dat met dat van Hellendoorn vrijwel uitwisselbaar is.
Pamfletten Evelyn plaatst het mirakellied uit Hellendoorn in het kader van de enorme zeventiende-eeuwse pamflettenproductie. Die had voor een deel te maken met de strijd tussen pastoors en paters aan de ene en predikanten aan de andere kant. Daar kwam onenigheid binnen de rooms-katholieke geestelijkheid nog bij. Het betrof hier veelal geschillen tussen seculiere en reguliere geestelijken. De auteur ziet het mirakellied van Hellendoorn als een uiting van de strijd van de jezuďeten tegen de protestanten. Ze doen hun uiterste best om weer terrein te winnen. Het lied over het strafwonder moet daar een bijdrage aan leveren. Het laatste couplet van het lied is een lofdicht op ‘Sijn hoogheyt onsen prince’. Het kan zijn, dat daar de prins van Oranje mee bedoeld is. Het is ook mogelijk, dat het om Jezus gaat: Hij zou zelf ook iedereen straffen die Zijn beeltenis geweld aandoet, dus straft Hij ook de schender van het Antoniusbeeld. Voor de betekenis van het lied is het een plausibele verklaring. Het verbaast niet, dat het protestantse tegenlied op het Woord van God wijst. Willem de Landsheere, op wiens naam het staat, roept alle rooms-katholieken op om protestant te worden:
Wilt nu de leer aenveerden Hoofdpersonen Een apart hoofdstuk wijdt Evelyn aan de hoofdpersonen uit het mirakellied: dominee Halfwassenius, koster Hendrick Vriese en pater Willem de Landsheere. En aan Antonius Abt. Hij werd in 251 als zoon van welgestelde ouders geboren. Ze behoorden tot de koptisch-christelijke kerk. Hij schonk zijn erfenis aan de armen en trok zich als asceet terug in de woestijn van Egypte. De duivel bleef hem daar lastigvallen, maar Antonius wist hem te weerstaan. Hij leerde zijn latere toehoorders, dat de spankracht van de ziel de lichamelijke begeerten machteloos kon maken. Antonius sleet zijn laatste jaren in de stilte van Opper Thebe. In de leeftijd van 105 jaar sloot hij voorgoed zijn ogen. Het duurde eeuwen voordat hij weer in de belangstelling kwam te staan. Dat gebeurde in 1089, toen in een aan hem gewijde kerk iemand van een zeer ernstige ziekte genezen werd. Zo werd aangenomen, dat hij tegen besmettelijke ziekten kon beschermen.
Zoektochten Evelyn heeft heel wat zoektochten ondernomen om op het spoor te komen wie het lied over het mirakel van Hellendoorn en het tegenlied geschreven hebben. Ze heeft ook onderzoek naar de drukker van het pamflet verricht. Hierboven kwam al ter sprake, dat de schrijver van het lied vermoedelijk uit de hoek van de jezuďeten kwam, maar meer is er niet over te zeggen. Wel heeft de pater die in het tegenlied voorkomt, bestaan. Hij heeft in de periode van 1640 tot 1650 meer dan eens van zich laten horen. Hij had het op een persoon in het bijzonder gemunt: Jacobus Laurentius uit Amsterdam. Mogelijk heeft hij het tegenlied geschreven. Ik stel het voorzichtig, omdat de auteur dat ook doet. Ze beseft, dat speculatie op de loer ligt. Maar het ‘argument’ dat ze aandraagt, geeft te denken: een broer van deze Laurentius, Hendrick, gebruikte vaker het schijnadres van drukker Hieronymus Verdussen uit Antwerpen. Dat het een schijnadres was, behoeft geen betoog. Hoe zou een rooms-katholieke drukker een smadelijk lied in de richting van zijn geloofsgenoten op de markt brengen? Overigens: Jacobus Laurentius is bekend als de man die het met Hugo de Groot aan de stok kreeg vanwege diens vermeende ‘paapse’ sympathieën. Hij publiceerde Hugo Grotius papizans. De Groot wilde zich in eerste instantie niet verlagen tot een reactie, maar deed het uiteindelijk toch. In een brief wees hij Laurentius terecht, waarna hij zijn reactie eindigde met de woorden ‘dan zult gij gemakkelijk inzien, dat Grotius niet papizeert, doch dat Laurentius maar al te lang calviniseert.’ Laurentius diende De Groot van repliek, dat was het einde van de polemiek. Aanbevelingen Nadat Evelyn onder ‘Conclusie’ de resultaten van haar onderzoek heeft samenvat, komt ze nog met ‘Aanbevelingen voor verder onderzoek’. In dat kader noemt ze het proefschrift van dr. G.A. Wumkes, De Gereformeerde kerk in de Ommelanden tussen Eems en Lauwers (1505-1796) uit 1904, als voorbeeld. Daarin beschrijft de Friese kerkhistoricus de strijd tussen rooms-katholieken en protestanten na de Reformatie. Evelyn zou een dergelijk werk wel voor Overijssel willen aanvatten. Met De Wraak van Antonius heeft ze laten zien, dat ze ertoe in staat is. Het is wel een hele onderneming. Hoewel? Wumkes vertelt in zijn autobiografie Nei sawntich jier, dat zijn promotor het conceptbestek van de dissertatie van de toenmalige dominee van Zeerijp in januari 1903 goedkeurde en dat hij in december 1904 promoveerde. Cum laude nog wel. Evelyn: succes! Besproken: Evelyn Ligtenberg, De Wraak van Antonius. Het pamflet van het Mirakel van Hellendoorn in historisch perspectief; Uutgeverieje ’n Boaken, Nijverdal, 2009; ISBN 978-90-76272-19-1; 175 p.; prijs: € 14,50. ‘De moarn sil oer de greiden gean’– It wrede paradys en it Heitelân Op woensdag 14 april vond de presentatie van It wrede paradys – It ferfolch van de hand van Hylke Speerstra plaats, in Leeuwarden. It wrede paradys – It ferfolch, waarvan het eerste exemplaar werd aangeboden aan de heer George Whalen-Flanagan, ‘counsellor’ van de Canadese Ambassade in Den Haag, is – zoals de titel al aangeeft – een vervolg op It wrede paradys.
Levensgeschiedenissen
In 1999 verscheen It wrede paradys, een lijvige bundel
verhalen van Friese emigranten op alle continenten. Ze hadden
hun levensgeschiedenis aan Speerstra verteld, die er op zijn
beurt treffende portretten van gemaakt had. Het optekenen van de
getuigenissen was Speerstra, door Geert Mak ‘een geboren
verteller’ genoemd, wel toevertrouwd. In zijn arbeidzame leven
was hij journalist (later hoofdredacteur van het
schippersweekblad Schuttevaer, van het door hem
opgerichte Agrarisch Dagblad en van de Leeuwarder
Courant). Daarnaast schreef hij vele boeken, voor een deel
op het terrein van ‘oral history’. Fotobladzijden In It wrede paradys – It ferfolch staan niet alleen alle oorspronkelijke verhalen, Speerstra vertelt daarin ook nieuwe levensgeschiedenissen. De afgelopen jaren was hem namelijk gebleken, dat veel van de oude verhalen nog niet af waren, alsook dat er nog nieuwe waren. Dat deed hem besluiten om een vervolg te schrijven. Bijvoorbeeld over de 99 jaar oude vrijer van de vermoorde Ynskje Speerstra van Sibrandabuorrren, die hij op de prairie van Saskatchewan had ontmoet. Bijvoorbeeld over de vraag: ‘Waar bleef de as van Wiebe Boersma op weg van Melbourne naar zijn vaderland, Friesland?’ In It wrede paradys staan niet alleen verhalen. Het boek wordt verluchtigd door enkele tientallen fotobladzijden, die de vertellers in beeld brengen. Beschouwingen
Er staat nog meer in het nieuwe boek van Speerstra. Bijdragen
van prof. Henry Baron, prof. Douwe Draaisma en dr. Jan Dirk
Wassenaar completeren de verhalenbundel. Motieven Om te beginnen staat Wassenaar stil bij de motieven van veel Friezen, onder wie een opvallend hoog percentage gereformeerden, om te emigreren. De bundel van Speerstra toont net als verschillende onderzoeken aan, dat het geloof bij emigratie ondergeschikt was – anders dan bij veel (groeps)emigraties in de negentiende eeuw. Het waren vooral economische overwegingen die mensen tot het besluit om het geluk overzee te zoeken, brachten. Wel gaf het geloof veel landverhuizers houvast. In It wrede paradys staan heel wat getuigenissen over Gods leiding en uitspraken over vertrouwen op Hem. Daar komt nog iets bij: de kerk was in het nieuwe land voor veel eenzame emigranten een schuilplaats. Naar aanleiding daarvan gaat Wassenaar nader in op de verschillen tussen het kerkelijk leven overzee en in Nederland, waar enkele landverhuizers zich over uiten. Paradijselijk?
In It wrede paradys zijn tal van paradijselijke
natuurbeschrijvingen te vinden. Ook in andere opzichten hebben
emigranten het nieuwe land als ‘it lân fan de ferlossing’
ervaren. Maar de andere kant van de medaille was er ook: die van
‘striid en ballingskip’, voor Speerstra reden genoeg om zijn
boek de titel ‘it wrede paradys’ mee te geven. ‘In better heitelân’?
Wassenaar gaat ook in op de verhouding tussen ‘it nije faderlân’
en ‘in better heitelân: it himelske’ in nieuwtestamentisch
perspectief. In de door Speerstra opgetekende verhalen wordt
slechts enkele keren naar dat betere vaderland, het hemelse
verwezen. Speerstra is er zelf ook terughoudend over. Hoewel?
Wassenaar: ‘Kin it węze, dat Speerstra sels ek in kear nei it
libben nei de dea ferwiist? Ik ha no it folgjende op it each. Yn
“Ferhalen fan de fazenda” fertelt de auteur oer in besite oan it
frouljustsjerkhôf fan Irati: “In rychje troch tiid en sinne
oantaaste sarken. Dęr űnder de memmen dy’t stoaren oan
kreamkoarts, tyfus, malaria en oare űntginningssykten. Of se
hiene gewoan de holle dellein fanwegen de tristesa, Portugees
foar űnwennigens.” Speerstra giet fierder: “Boppe de ta stof
kearde hoop en ellinde bloeiden blauwe hortinsjes en ynreade
bougainvillea’s.” My tinkt, dy tafoeging hat er net samar
skreaun…’ Speerstra’s levensbeschouwing
Wassenaar: ‘Yn in artikel hat Ype Schaaf skreaun, dat Speerstra
nergens de sjoernalist mei de eigen fisy is, dy’t de gegevens sa
oarderet, dat se yllustraasjes wurde fan wat er sels fan
betinken is. Schaaf giet fierder: “Met name in Zuid-Afrika was
het voor Speerstra moelijk om niet zijn mening weer te geven,
omdat de uit Friesland afkomstige Boeren-familie daar een
uitgesproken mening had over de situatie van na de apartheid,
die niet alleen niet die van Speerstra was. Speerstra had
tijdens het gesprek moeite om niet hard en duidelijk tegen de
mening van geďnterviewde in te gaan.” Hat de auteur fan It
Wrede Paradys dat net dochs dien? Mar dan tusken de rigels
troch. Ik wol op it folgjende wize. Speerstra beskriuwt yn it
ferhaal “Blom op de bast” de blauspegeljende Atlantise Oseaan,
dy’t der blak hinne leit. “In smelle sulveren râne tipt hoeden
it Afrikaanse kontinint oan.” In “paradyslik” taferiel. Mar dan
lit er witte: “In eintsje út de wâl blinkt Robbeneilân.” Ik soe
sizze wolle: sűnder it te sizzen, wiist de auteur op de de
finzenskip fan Nelson Mandela, dy’t dęr jierren oanien mei oare
striders tsjin de apartheid tahâlden hat. De auteur heakket oan
syn opmerking oer Robbeneiland ta, en ek dat jou te tinken:
“Heger it noarden yn stiet de atoomsintrale, in ferskynsel dat
op gjin inkeld ierdsk węzen liket. Dat der is gjin oare namme
foar betocht as atoomstaasie.” In stikje maatskippijkrityk?’ ‘Leafde, trou en beręsting’
Wassenaar vraagt: ‘Kin dan einliks hielendal neat oer
Speerstra’s eigen libbensskôging sein wurde?’ Wassenaar
antwoordt: ‘Hielendal neat is mar sa’n bytsje. Hawar: yn de
“Ferantwurding” hat er it oer “dat iene tiidleaze ferhaal fan
sykjende minsken”, węryn’t foargonger Sieghard Thiessen fan de
menistetsjerke fan de Evangelische Mennoniten-Gemeinde fan
Witmarsum yn Paraná alle fertellingen gearbrocht. De auteur
skriuwt dan, dat hy yn dy bjusterbaarlike oere “justjes
beweechlik” waard. Doe’t ik dat lies, moast ik weromtinke oan
wat Arend Wijma (Middelburch, Súd-Afrika) over “űnrest” sei.
Fierders wiis ik noch op wat Speerstra ek yn syn “Ferantwurding”
oer “mondiale lessen yn gastfrijens, trochsetten en hoekhâlden”
te sizzen hat: “it wiene űnderfiningen om de keunst fan it
ferliezen en oerwinnen better te ferstean; it wiene tsjűgenissen
fan leafde, trou en beręsting.”’
‘Eden sil wer iepenstean.’
De titel van de bijdrage van Wassenaar aan It wrede paradys –
It ferfolch is ontleend aan de Friese versie van Gezang 291:
2 uit het Liedboek voor de kerken. In het Nederlands
wordt tegen de reisgenoten over Gods toekomst gezegd: Wassenaar: ‘Gesang 291: 2, sa docht bliken, is earder in foarbyld fan ferfryskje as fan oersette. Gerben Brouwer hat der nammentlik fan makke:
Der sille sillge tiden komme; Men soe hast sizze: it paradys fan it Heitelân fan de himel krijt de skaaimerken fan it heitelân Fryslân...’ Zoals gezegd, is It wrede paradys in het Nederlands en in het Engels vertaald. Op dit moment is It wrede paradys – It ferfolch nog alleen in het Fries beschikbaar, maar ongetwijfeld zullen er vertalingen op de markt komen. Besproken: Hylke Speerstra, It wrede paradys – It ferfolch; ynbűn, 656 siden; ISBN 978-90-5615-238-3; priis: € 29,50. |
|||
|
|
Aanhef van het mirakellied in het notitieboekje van Willem
Vrielink
Antonius Abt uit het Getijdenboek van Catharina van Kleef,
ca. 1440 (Stadsarchief- en Athenaeumbibliotheek Deventer)
